GENDER  |
STOP GENDER-BASED VIOLENCE

LE CAVALIER DES PENSÉES: LE RETOUR DES CHOSES
ÉTRANGES (TOEN GISTEREN NOG VANDAAG WAS ...)

Ik herinner me een tentoonstelling in de Aurora – ruimte in de Lange Leemstraat in Antwerpen in september 1981. De fotograaf Marc Schepers stelde er toen zijn reeks Transformaties tentoon. Aurora was in de eerste plaats een filosofische kring, de Antwerpse tak – er was ook een Brusselse – waarvan Leopold Flam de centrale figuur was. Ietwat vreemd misschien dat precies die kring de eerste tentoonstellingen
organiseerde van ondermeer Ria Pacquée, Guillaume Bijl, Guy Rombouts en Leo Steculorum.
Van het één was waarschijnlijk het ander gekomen: dat was toen zowat de modus operandi van de Antwerpse kunstwereld. Tijdens één van zijn wandelingen liep amateur – fotograaf Schepers wat rond in de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis aan het Jubelpark in Brussel en plots stond hij er oog in oog met een mummie.Terwijl hij de mummie op de gevoelige plaat vastlegde, bewoog hij de camera:in plaats van een dynamische situatie in beeld te brengen, benaderde hij een levenloos object met een bewegende camera.
Het was volstrekt onduidelijk hoe de beelden er zouden uitzien in de donkere kamer. Het resultaat, de beelden, vier in totaal waren ronduit verbluffend: de mummie leek tot leven te komen.

 

Zeer unheimlich.
De fotograaf was stomverbaasd, maar ik als toeschouwer evenzeer. Het handelsmerk van kwaliteitsvolle kunst moet mijns inziens ook vandaag nog steeds l’étrengeté zijn, het onheemse, het Freudiaanse The uncanny: the opposite of what is familiar. Das Unheimliche...

____________

Met haar drie – dimensionele installatie Le Cavalier des Pensées zoekt ook Hilde Nijs voorwaar dit soort speelruimtes op: de marges, de uithoeken en de bewegingsvrijheid van zowel het filosofische als het esthetische.

Ze doet zulks ditmaal – naar eigen zeggen – in de eerste plaats als huldebrenging aan Leopold Flam, maar – naar ik vermoed – doet ze het ook voor iedere vrijedenker en zoeker, die in de kantlijn van het schemergebied woont dat zich uitstrekt tussen een lumineus verleden en een steeds moeilijker te begrijpen nu.

En – waarom ook niet – voor al die helverlichte geesten in onze middens, die koppig weigeren de poorten naar de feitelijkheid van het heden open te gooien. Naar mijn aanvoelen componeerde ze het werk zelfs voor al de voormalige wereldverbeteraars – hier al dan niet aanwezig – die door vroegtijdige roestigheid aangetast, niet langer in staat zijn elastisch te denken over de gelaagdheid der dingen.

Ook daarom, ook voor hen. Ofschoon hun en onze waardeoordelen denkbaar exclusief gericht zijn op onze eigen verbeelding. In die hersenspinsels vloeien ze, niet zelden, samen met het mega – superschurken – stripverhaal waarin we als enkelingen in de boze wereld
‘daarbuiten’ nu eenmaal geworpen zijn. Die ‘krankzinnige wereld’ die ook de zonderlinge denker Leopold Flam grotendeels als een bijzonder zwaarwegende opdracht beschouwde. Een schouwtoneel waardoor hij ongegeneerd petste, hinkte en beukte. Slagvaardig en provocerend, vrank en vrij, maar evengoed volop genietend van het niet zelden – om de tuin leidende – licht van de aandacht. Als een in metaforen sprekende, bijwijlen tragische meester. Maar evenzeer als een supreme bedachtzame charmeur met een eigen hof en een hofhouding.

Door hem raakten halve generaties onvolgroeide tieners derhalve in de ban van een roedel nog dollere denkers, die de donkerte ook niet schuwden. Op zijn recommandatie begonnen ze voorgoed Kierkegaard te lezen, Schopenhauer en Nietzsche. Zij zouden hun kompanen worden. Net als Flam en zijn boeken zelf.
Wat Hilde Nijs betreft tot op vandaag.

________

Toen ik de vorige zinnen neerschreef, moest ik plots denken aan Boelgakovs satirische en tragikomische huzarenstuk De meester en Margarita.
Doorheen haar installatie had ‘de meester’ weerom in onovertrefbare metaforen gesproken.

Niet zelden in bric – à – brac hypotheses zonder echt bevattelijk bewijs. Waarbij bric – à – brac hier betrekking heeft op een verzameling van allerhande, overal vandaan gesleepte voorwerpen en snuisterijen die doorgaans niets met elkaar van doen hebben. The exciting world of dreams according to The Master, die destijds onder meer verlangde dat we voor zijn cursus ‘Oefeningen in de wijsbegeerte’ een droomdagboek zouden bijhouden.
Voor wie het zich zou herinneren... Denkbaar is beeldend vormgeven voor Hilde de voortzetting van haarwonderlijke dromen, maar dan met andere middelen. Want ook vanuit haar Cavalier des Pensées gaat een zekere – al dan niet gedroomde – wonderlijkheid
en geheimzinnigheid uit. Ach, ieder mens, ook de kunstenaar, ook de filosoof, heeft wel iets te verbergen in de eerste plaats ‘zichzelf ’. In de westerse cultuur, die waarde hecht aan de singulariteit en die elkeen ‘het uniek – zijn’ toedicht, is een persoon vanzelfsprekend wat hij of zij in de wereld zegt en doet, maar méér nog wat hij of zij verzwijgt. Het eigenlijke geheim, zeg maar, dat zich spiegelt doorheen menig droom.

​

Nogal wat kunstenaars verzwijgen zichzelf graag, maar onthullen zich – nog zoveel liever – alsnog in hun kunstwerken.

Het ‘IK’ dat daarin zichtbaar wordt, is niet zozeer het dagelijkse ik, het is een mythisch, een transcedent ik. Het tendeert in de eerste plaats naar het ideaalbeeld van de phrominos, de wijze en de bezielde. (...) Het wezenlijke geheim van de kunst – religie, schrijft Flam in 1965, in het
lentenummer van het tijdschrift ‘Dialoog’, wijst naar een verloren paradijs, waarnaar het esthetisch subject terugstreeft. Het verleden stelt zich in een schitterende schemering van een geestelijk vaderland (voor Hölderlin was dat Griekenland), in een heerlijke kindsheid (zoals bij Rilke en Proust), een kunstmatig paradijs (van Baudelaire, Michaux en Lowry, maar ook het erotisme van Bataille), de goede oude tijd (bij
Bachelard) of een stramende toekomst (zoals bij Aragon). Er is in de kunst – religie steeds een bepaald moreel idealisme aanwezig, dat de eigenlijke betekenis is van de werkelijkheidszin. De realiteit wordt opgeheven of wordt reëel gemaakt door de idealiteit. De droom speelt daarom een doorslaggevende rol, wat zijn wetenschappelijke bevestiging vond in verschillende moderne psychologische theorieën.

________

De installatie van Hilde NIJS heeft iets stichtend, maar tevens iets afwijkends, iets ongewoon religieus. Het resultaat is een bevreemdende mengeling van geborgenheid en angst, van vertrouwdheid en vrees. Mysterium tremendum et fascinans ... C’est facile, quoi. Hier wordt het ‘Onweerstaanbaar Vreeswekkende’ waarover Nietzsche sprak in Also sprach Zarathustra, iets waarbij en zekere huiver gepaard aan fascinatie – terugdeinzen én je gelijktijdig aangetrokken voelen – als het ware vastgehaakt aan een citaat uit een curieuze toespraak die Flam hield eind augustus 1964 in Amsterdam op het 5de Internationaal Congres voor Esthetica. (...) De moderne mens, also sprach Flam, zoekt geen troost meer bij een transcendente god, in het geloof, neen, de kunst zelf troost hem onmiddellijk en geheel.

Het leed dat hij doorgemaakt heeft wordt getransfigureerd, het geraakt binnen zijn bereik en stelt hem in staat het te verdragen, omdat de kunst gelijktijdig een begrijpen is. De kunst – religie vervangt het credo door het cogito. Het cartesiaanse cogito is een daad- en wilskrachtig weten, dat de wereld wenst meester te worden, niet door te bidden, maar door wetend te werken.

En ook Hilde Nijs heeft geen moederkerk met zijn stille kloosters nodig.

Geen Mariabeelden, geen wierook, biecht of zalving, maar slechts dit soort beklijvende zinnen uit Flams repertorium om ‘het numineuze’, dat wat haar diep aangrijpt en ontroert – zonder dat zij het direct kan benoemen In beelden te vangen. Haar ‘gedachtenruiter’ is al even onsamenhangend als wat we meemaken in onze slaap. Veel komt er vaag bekend voor, maar laat zich moeilijk thuisbrengen. Worden hier alchemistische proeven gedaan? Worden hier vuurpijlen afgeschoten, optochten gehouden, wilde dieren getemd of bergen beklommen? Worden de zevenmijlslaarzen van de reus een laatste maal opgepoetst? Kijk, de roodvingerige slingers zijn reeds om de scheerlijnen gewikkeld, klaar om te wapperen in de lentebries. Zou de blauw gelakte open koets van Assepoester al klaarstaan op de oprit? Opgeslorpt worden door de ‘veelheid’, door ‘de hoorn des overvloeds’ van dit tafereel, dat bulkt van de knipperlichten, komt het me voor alsof ik opnieuw blader in een ouderwets kunstboek: De metamorfose van het object: kunst en anti-kunst, 1910-1970. De in Brussel bij La Connaissance uitgegeven catalogus van de tentoonstelling die in 1971 werd gehouden in het Rotterdamse Museum Boymans-van Beuningen.

________

Deze driedimensionale installatie die ‘de veelzijdigheid van Flams denken, zijn primaire doelstelling naar eigenheid en authenticiteit’ moet voorstellen, is samengesteld uit thermoplastiek en allerlei verfsoorten, al dan niet op doek, uit draad, uit tafelpoten, een tafel, een droogrek, ready made houten paardjes, teugels, een tok, enzovoort ... en heeft naar mijn aanvoelen, de couleur locale van de filosofische kring Aurora van het begin van de jaren ‘80 van vorige eeuw: alsof ik – samen met jullie allen – een aantal stappen terugzet in de tijd. Het werk doet me evenzeer terugdenken aan de speelse assemblages en installaties van iemand als Annie Debie, aan haar waanzinnige tapijten en haar toverdozen. Aan haar tentoonstellingen in het Antwerpse Hessenhuis beginjaren ’60, samen met Camiel Van Breedam. Aan haar niet gedateerde Zondagswandeling, aan haar Avondmaal - een combinatie van natuurlijke elementen – pluimen, schelpen en delen van dierenskeletten en evenzeer ornamenten in namaakstoffen. Het werk doet me denken aan de toenmalige oproep van de G 58 kunstenaars om eindelijk de schilderkunst te overwinnen. Aan hun merkwaardige Anti-peinture tentoonstelling in 1962, waarin werk te zien was van ondermeer Jean Tinguely, Daniel Spoerri, Yves Klein, Martial Raysse en Otto Piene. Alleen, en vraag me niet waarom ... ik mis hier geluid. Jammer toch, dat alle
geluid zomaar uit de installatie lijkt weggeknipt. Geen galm, geen geruis noch gerucht. Ik mis muziek, natuurlijk, op volle sterkte. Maar ook kleine geluiden.

​

Het gedempte geluid van voeten in sokken op de trap. Mij ontbreekt zowaar het ge – tik – tok van tennisballen. Het gesjilp van vogels misschien. Het miauwen van katten. Het vriendelijke geblaf van een al te gladgeschoren poedel. En denkbaar het gehinnik van de veronderstelde schommelpaarden van Troye. De sound en de klankkleur van de uit het dadaisme voortkomende, vrij humoristische, maar steevast monumentale klanksculpturen en méta mekanieken van Tinguely en de spirituele ijzerdraadconstructies met bollen en bellen van Kramer.

Maar luister ... straks klinkt ook hier denkbaar het Concerto pour piano (main gauche seule), in D majeur van Maurice Ravel. Want ook deze compositie, waarbinnen dromerige melodieën worden afgewisseld met felle ritmiek en jazzy - effecten, zou hier naar - mijn aanvoelen
– zeer zeker niet misklinken.

Niet getreurd, want ook zonder klanken vind ik deze installatie een méér dan vindingrijke verwerking van de ontdekkingen, de boeken, de beelden en de prikkels die Hilde Nijs als mens én als kunstenaar doorheen de jaren hebben gevormd. Haar Cavalier des Pensées manifesteert zich derhalve ook als een krabbenmand halve en hele herinneringen, bange vermoedens en onbeheersbare emoties.

Hier is ook zij, net als Leopold Flam, de eenling die zijn eigen weg gaat, die zich ontworstelt aan de ‘communis opinio’ en in verzet komt tegen de ‘al dan niet ingebeelde’ vijand. Het werk heeft dan ook iets pathetisch en competitiefs, zonder dat het irriteert.
Ook dat.

________

Het is ronduit amusant om lezen hoe Flam in 1981 – net het jaar van de Transformaties tentoonstelling in de Aurora – ruimtes van daarstraks – in het voorwoord van zijn boek ‘De kunstenaar’ de filosoof omschrijft als een ‘dèmiourgos’. (...) De demiurg of de kunstenaar, schrijft Flam, is namelijk bouwmeester van de kosmos, van het universum en de beeldhouwer – boetseerder van de mensen. Hij is de schepper, de maker, de tovenaarsleerling die iets nieuws creëert, maar de gevolgen van zijn handelingen niet de baas is. De ware kunstenaar, vervolgt hij, is een begeesterde en goddelijke nar, een ziekelijk eenzame geleerde. Een tovenaar die in staat is om aan dode stof leven bij te brengen. Roem en vermaardheid zijn bijkomstig, maar zelfs tijdelijk onbekend of miskend, toch zal het uur komen en zullen zij ten langen leste erkend worden.

Maar, hoe kan er vandaag de dag nog sprake zijn van enige roem, vraagt de filosoof zich af?

Vandaag leeft de kunstenaar immers met het statistische bewustzijn van de eendagsvlieg. Hij heeft de roem vervangen door de journalistieke
sensatiezucht. Hij is er op uit om de anderen, het publiek, te overbluffen door sensatie te verwekken door, wat Flam op bladzijde 35 omschrijft als “gebaren – werken” ... zoals een ruimte met doodstille poppen of een gedekte tafel of een reusachtige gummipop of een levendige naakte vrouw of man als acte op een voetstuk. Hoe sensationeler des te beter. De ware roem, is de oorspronkelijkheid, maar die originaliteit is ongetwijfeld een glibberige glijbaan. Een schuifaf waarop duizenden kunstenaars allen afzonderlijk nieuw en oorspronkelijk moeten zijn en dan ook hun uiterste best moeten doen om zo origineel mogelijk te zijn, zo besluit hij.

In datzelfde boek, ‘De kunstenaar’ dus, dat verscheen in de Studiereeks van het Tijdschrift van de VUB – Nieuwe Serie, nummer 5 – heeft Flam het achtereenvolgens over:

- de roem en de onsterfelijkheid van de kunstenaar, zijn vrijheid en autonomie, zijn geluk en de levensblijheid
- de filosofie van de technische rede, de avant – garde
- over de Grandezza of het Grote Leven en over de Nieuwe wegen die hij meent te moeten bewandelen
- over de kunstenaar als sociaal dier, als boheme, als misdadiger en als decadent
- als revolutionair, als esthetische anarchist om uiteindelijk ten langen leste te belanden bij de kunstenaar – dromer van daarstraks...

De kunstenaar – dromer, schrijft Flam, mediteert, contempleert en bespiegelt. Door ‘de meditatie’ wordt hij één met het beeld, waardoor het ik – bewustzijn uitgevaagd wordt. Zo wordt hij één met het andere – dat wil zeggen met het beeld, om vervolgens over te gaan tot ‘de contemplatie’ van de andere en van zichzelf, wat dan weer leidt tot ‘de bespiegeling’ of de ‘speculatief – reflectieve uiteenzetting ... de rationalisering.

Doorgaans, zo vervolgt de filosoof zijn discours op bladzijde 219, bewegen wij ons met z’n allen uitsluitend in de intellectualistische begripsredenering zonder meer, zonder eigenlijke symbolen dus, die we eenvoudigweg herleiden tot metaforen en gelijkenissen, tot allegorieën.

Zo verliezen we natuurlijk ‘de zin’ en beperken we ons tot de ‘niet – zin’. De zogenaamde ‘kenner’ bekijkt het kunstwerk zakelijk, nuchter en kritisch. Hij identificeert, klasseert en ontleedt het. Er is hier bijgevolg geenszins sprake van meditatie, contemplatie of speculatie, want die handelingen hebben betrekking op oerbeelden, op het onzichtbare. Het zijn weerspiegelingen in het zichtbare en daardoor meta – fysisch.

De kunstenaar – dromer hunkert er echter naar een matafyica met beelden, generzijds van de hoor- en zichtbare beelden uiteen te zetten:
‘au – delà’ des images sonores et visibles.

En dàt is natuurlijk juist waar het allemaal om draait: de kunstenaar –dromer verbeeldt door meditatie het geestelijke in zijn kunst (werk) en stelt
zich op die wijze bewust ‘buiten’ het sociale kunst- en cultuurbedrijf; De kunstenaar – dromer betracht voor zijn kunst (werk) geen historisch –

culturele waarde of betekenis, maar een hermetische en esotherische. Zo breekt er in de beeldmeditatie, de beeldcontemplatie en de beeldbespiegeling van de kunstenaar als het ware een kosmische wereld – vroomheid door. Einde citaat.

Als voorbeelden van dit soort bezielde dromers vernoemt Flam: de schilders Matisse, en Kandinsky, de schrijvers Apollinaire, Bachelard en Bosco en de componist Messiaen. Denkbaar staat het begrip ‘vroomheid’ in deze omschrijving synoniem voor
liefde, toewijding en trouw.

________

Nu ja, naar mijn aanvoelen is Le Cavalier des Pensées eerder een krachtige overdrijving dan een understatement. Een spektakel waarin de ontwerpster zich volop kan uitleven in een even meeslepende als verbazingwekkende fantasie, een ietwat uit de hand gelopen kortfilm waar personages, voorwerpen en tekstflarden uit verschillende filmsets gelijktijdig een architectonische kijkkast lijken te betreden, weliswaar zonder vooraf ingestudeerd script.
Alhoewel. Hilde Nijs verstaat haar vak. Elk detail valt op, schreeuwt om aandacht. Haar niet alledaagse compositie – waarin verschillende karakters en objecten met elk een eigen taal en schaal aaneen zijn gevoegd tot één groot labyrintisch gegeven – is ingenieus.

Een labyrint zonder eenduidig wegwijzers die ons, na enige aarzeling, alsnog voorkomt als een verbazingwekkende, want best leefbare biotoop met welwillende, organische vormen. In zijn essay- en gedachtenboek De gekwetste existentie uit 1983 schrijft Leopold Flam dat ‘de verbazing voortkomt van de verwondering’. De verbazing breekt met de alledaagse gewoonten. Er is iets vreemds gebeurd...of in het kwaadaardige...of in het goedaardige. De verbazing is het onverwachte, datgene dat men niet eens vermoed heeft dat er zou komen en dat plots losbreekt als een donderslag aan een heldere hemel. Ook het onverwachte kan positief of negatief zijn. Het negatief onverwachte komt als een ongeval, als een catastrofe, als een ramp, plots tevoorschijn. Het verbaast en het verrast.
Flam vermeldt bovendien dat er in het gewone leven hoegenaamd geen mirakelen gebeuren. Over het algemeen heerst de statistische algemene regel, maar soms zijn er onverwachte uitzonderingen, die als wonderen worden beleefd en aangeduid.
Vooral in de kunstwerkzaamheid speelt de uitzondering een doorslaggevende rol, schrijft hij. Het belangrijke kunstwerk is uitzonderlijk en heeft daarom het karakter van een wonder.

Het bedenken van kunst is, naar mijn aanvoelen althans, dan ook het uitgelezen‘wonder – labo’ om de eigen opinies over een steeds breder uitdijende wereld, bij regelmaat te toetsen aan de bevroren tijd van gisteren en de waan van vandaag. Ver voorbij alles wat buiten de ‘je door de anderen aangemeten’ gezichtsvelden valt. En met de officiële kennis, met louter wetenschap, koop je hier niets. Haar taal biedt geen soelaas, geen vertroosting noch verlichting. Over dat soort vergezichten kan je enkel spreken in termen van metaforen en beelden, in buitensporige vergelijkingen en niet reguliere – uitdrukkingswijzen. Kunst moet ons dan ook geenszins een al te gemakkelijk te consumeren vluchtroute uit de werkelijkheid bieden, maar moet ons - continu – de gepaste uitdrukkingsmiddelen aanreiken om een echt menselijk en krachtdadig antwoord te geven op de meest dwingende vragen die deze onverbiddelijke wereld ons aanhoudend stelt. Hiervoor is allicht verbeeldingskracht nodig en karrevrachten verbeelding als uitdrukking van hoop

Kunst moet ons dankbaar laten dromen van de veilige havens van Ithaka, maar hoort ons tegelijkertijd steevast aan het twijfelen te brengen. Einzelgängers als Leopold Flam en Hilde Nijs beschikken over dat soort fantasie. That Tipe of Fantasy to go down The Rabbit Hole om ter plekke te voelen hoe woest het er wel niet kan waaien... En om er de rusteloze speelsheid op te snuiven van Alice en de Gekke Hoedenmaker, van Jabberwocky en het Witte Konijn, de Zevenslaapster en de Maartse Haas.

________

Enfin, tot slot nog dit.

Ik lieg de waarheid, zie ik de grappenmaker August lachebekken, want een ander dan ik ben kan ik niet zijn. En, het gaat me niet om de bulderende lach, het oorverdovend applaus, maar om de hemelse glimlach omwille van een sublieme schoonheid. Daarom draag ik schoenen waarin mijn voeten driemaal zouden passen en een bolle rode neus en sta ik glimlachend aan de voet van de ladder... En niets kon de glans van die uitzonderlijke glimlach doven die over het trieste gelaat van August getekend lag. In de piste kreeg deze glimlach een eigen hoedanigheid, afwezig en verdiept gaf zij uitdrukking aan het onuitsprekelijke, schreef Henry Miller in 1953 in ‘The Smile at the Foot of the Ladder’.

Ver weg, schrijft hij, in gedachten verzonken, maar onveranderlijk glimlachend zat August dan aan de voet van de ladder die oprees naar de
maan. Dit voorwenden van de extase, dat hij had weten te vervolmaken, maakte steeds weer indruk op het publiek als toppunt van buitenissig. 

De grote clown beschikte over heel wat trucs, maar deze was onnavolgbaar. Nooit eerder was een komiek op het idee gekomen het wonder van de geestvervoering uit te beelden, Binnen de lichtkring van schijnwerpers lag de wereld waarin hij iedere avond opnieuw geboren werd. Zij bevatte alleen die dingen, schepselen en wezens, die thuishoren in de tovercirkel. Een tafel, een stoel, een kleed, een paard, een bel, een papieren hoepel; de ladder zonder eind, de maan vastgehaakt aan het dak; een geitenblaas. Hiermee speelden August en zijn vrienden het klaar het dramatisch gebeuren van inwijding en martelaarschap iedere avond weer ten tonele te brengen. Gedompeld in concentrische schaduwringen verrees de ene rij gezichten boven de andere, hier en daar onderbroken door lege stoelen, waar de schijnwerper gretig langs streek, als een tong op zoek naar een ontbrekende kies.

Ik ben er alvast van overtuigd dat meester – tovenaar Leopold Flam net als de ‘Ik – figuur’ in het Totem – gedicht van die andere fantast Paul Snoek - quasi dagelijks de witte halzen van de angst heeft gezien en de harde handen van gevreesd. Waarop leerling – tovenaar Hilde Nijs zijn voorhoofd gewillig met droomkleuren beschilderde. Want willen wij niet allemaal keizers worden in dit leven van dwergen? Jammer genoeg kunnen we de zachtheid van de perzik niet vergeten en daarom blijven we dan maar liever heel jonge kinderen...

Benny Madalijns
Het zoekend Hert,
6 april 2025